De Britse premier Andy Burnham heeft de afgelopen dagen laten weten dat zijn regering openstaat voor formele excuses voor de rol van het Verenigd Koninkrijk in de trans-Atlantische slavenhandel. Hij reageert daarmee op oproepen van tientallen Caribische en Afrikaanse landen. Herstelbetalingen wil Burnham niet. Volgens regeringsfunctionarissen kijkt Londen in plaats daarvan naar schuldherstructurering voor ontwikkelingslanden. De ommezwaai valt samen met een weeklange reis van koning Charles III door het Caribisch gebied, waar de 56 landen van het Gemenebest bijeenkomen. Excuses voor de slavernij zijn een gevoelig onderwerp geworden in de Britse politiek en lokken felle reacties uit.
- Premier Andy Burnham staat open voor formele excuses voor de Britse rol in de slavenhandel, maar wil geen herstelbetalingen.
- Koning Charles III sprak dinsdag van een „beschamend hoofdstuk uit de geschiedenis”, maar bood geen formele excuses aan.
- Conservatieve oppositieleider Kemi Badenoch noemt compensatieclaims van voormalige koloniën opportunistisch.
- In Europa heeft alleen Nederland formele excuses aangeboden voor de slavenhandel.
Koning Charles spreekt van afschuw, maar biedt geen excuses aan
Het debat over slavernij en herstelbetalingen overschaduwt het bezoek van koning Charles III aan de regio. Dinsdag zocht hij een evenwicht: hij sprak over een „beschamend hoofdstuk uit de geschiedenis (…) dat mijn hart met afschuw vervult”, maar formele excuses bleven uit.
Charles is staatshoofd van het Verenigd Koninkrijk en van veertien andere landen, waaronder Jamaica. Hij zegt al jaren dat hij historisch onrecht wil benoemen. Volgens het paleis is het echter niet aan de koning om formele excuses te maken: dat is een besluit van de regering.
Badenoch wil niet dat belastingbetaler opdraait voor verleden
Kemi Badenoch, leider van de oppositiepartij de Conservatieven, vindt dat Britse belastingbetalers niet verantwoordelijk kunnen worden gehouden voor gebeurtenissen van generaties geleden. Zij noemt de compensatieclaims van voormalige koloniën een opportunistische poging om geld binnen te halen.
„Ik heb nog minder geduld met politieke elites in Gemenebestlanden die niet weten hoe ze hun eigen burgers welvarend moeten maken en nu een nieuwe kans zoeken om Groot-Brittannië de schuld te geven”, aldus Badenoch.
Een schatting die een adviesbureau maakte voor de University of the West Indies kwam uit op een schadebedrag van 24 biljoen dollar dat het Verenigd Koninkrijk verschuldigd zou zijn.
Caribische kant: excuses alleen zijn niet genoeg
In een opiniestuk op Al Jazeera wordt de opening van Burnham voorzichtig verwelkomd als „op het eerste gezicht goed nieuws”. Alleen volledige en formele excuses kunnen volgens de auteur het herstel in gang zetten van de wonden die kolonialisme en slavernij hebben veroorzaakt. Tegelijk klinkt er wantrouwen. De Herstelbetalingscommissie van de Caribische Gemeenschap (CARICOM) vraagt al geruime tijd zonder succes om een dialoog. Eerdere eisen werden beantwoord met uitingen van diepe spijt, maar nooit met excuses of zelfs maar de belofte daarvan.
De auteur vermoedt dat de toezegging bij de premier is losgekregen met het oog op de toespraak van Charles op de Gemenebesttop in Antigua, die gepaard gaat met protesten uit het maatschappelijk middenveld. Het stuk herinnert eraan dat premier David Cameron in 2015 herstelbetalingen afwees. In plaats daarvan kondigde hij een door het Verenigd Koninkrijk gefinancierd project van 25 miljoen pond aan voor de bouw van een gevangenis in Jamaica, zodat Jamaicanen met lange straffen in Britse gevangenissen konden worden overgebracht. Dat voorstel leidde tot veel controverse.
Volgens het tienpuntenplan van CARICOM voor herstelrecht zijn excuses een formeel gebaar van goede wil, dat verantwoordelijkheid erkent en zich verplicht tot herstel. Daarna moeten wel betekenisvolle herstelmaatregelen volgen, en die kunnen volgens de auteur niet worden teruggebracht tot wat Burnham voorstelt: betere voorwaarden voor schuldaflossing.
Het opiniestuk citeert Sir Arthur Lewis, die in 1939 schreef over de onbetaalde arbeid van miljoenen tot slaaf gemaakten als „een schuld die moet worden terugbetaald – en die de Britten nog altijd niet hebben terugbetaald”.
Groeiende internationale druk op Londen
Voormalige koloniale machten hebben het onderwerp traditioneel ontweken. Zij spraken wel spijt uit, maar maakten geen excuses, uit angst dat een schuldbekentenis de deur opent naar een golf van compensatieclaims. In Europa heeft alleen Nederland formele excuses aangeboden. Geen Amerikaanse president heeft dat gedaan, het Huis van Afgevaardigden wel.
In 2013 stelden de vijftien CARICOM-landen formeel herstelbetalingen te eisen. In 2023 sloot de Afrikaanse Unie, met 55 lidstaten, zich daarbij aan. Dit jaar steunde de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties een resolutie die de trans-Atlantische slavenhandel „de ernstigste misdaad tegen de menselijkheid” noemt. Het Verenigd Koninkrijk en Europese landen onthielden zich van stemming.
De kwestie ligt in Groot-Brittannië extra gevoelig, omdat het land zowel een grote rol speelde in de slavenhandel als bij de afschaffing ervan. Volgens de database Slave Voyages werden tussen de zestiende en negentiende eeuw zo’n 12 miljoen Afrikanen naar Amerika verscheept, ongeveer een kwart van hen op Britse schepen. In 1807 verbood Londen de Atlantische slavenhandel. In 1833 besloot de regering 40 procent van de jaarlijkse begroting te besteden aan het vrijkopen van slaven in het rijk. De schuld die de Britse staat aanging om slavenhouders te compenseren, werd pas in 2015 volledig afgelost.































